Meneer Stahnke en het raadsel van het katapultlood

Tentoonstelling over de Varusslag van April 2002 tot Januari 2009

In het middelpunt van de tentoonstelling stond de ontdekking van de Varusslag: een crimminele speurtocht en een wetenschappelijk proces, dat slechts op indicaties berustte. Deze hoofdideëen vertolkte de fictive archeologische detectief »meneer Stahnke«, die met korte teksten de rode draad door het labyrinth van het onderzoek legde. Stahnke vroeg, gaf commentaar, speculeerde en nodigde de bezoekers uit hieraan actief deel te nemen. Wat betekende het Romeinse katapultlood en wat is hier 2000 jaar geleden werkelijk gebeurd, zo luidden zijn vragen. De eerste stap van het onderzoek voerde de bezoeker in de bibliotheek en Stahnke werd duidelijk, dat »te veel tips het iemand veel moeilijker maakt dan geen enkele. Op 700 plaatsen werd de Varusslag al vermoed … dan maakt men zich met elke verdere voorstel immers alleen belachelijk«.  Maar Stahnke liet zich niet ontmoedigen: »De collega’s hebben gelacht. Dat kon ik hun niet kwalijk nemen. Zie ons nog daar staan – weiden en akkers zover het oog reikt en niets in de hand dan een paar loodklontjes en een paar fikse ideëen. Ons besluit stond echter vast: Wij graven. Later heeft niemand meer gelacht.« Daarmee begon de eigenlijke speurtocht. Zij voerde door de opgraving, door het labartorium, door de aangrenzende natuur, door het muntenkabinet, door de geschiedenis en uiteindelijk door »de engte«. De gespleten schedels en beenderen alsmede de ontelbare, soms sterk vernielde vondsten leverden waardevolle informatie, echter ze maakten vooral de onbegrijpelijke omvang van gene tragedie duidelijk, die zich 2000 jaar geleden in de engte bij de Kalkrieser Berg afspeelde.

Arminius – een Cherusk wordt nationale held

Voor Stahnke was de zaak duidekijk, slechts één vraag was nog niet beantwoord: »Arminius had Rome veel te verdanken: zijn opvoeding, zijn kunnen, zijn carriere. En dan legt uitgerekend hij deze hinderlaag. Is zo’n iemand een held? Een bevrijder? Een verrader? « Stahnke begon opnieuw te zoeken. Indicaties zijn er genoeg. Sinds eeuwen bevleugelde de Germaanse held de fantasie en avanceerde in de 19e eeuw zelfs tot de Duitse nationale held. Arminius eigenlijke karakter bleef verborgen. Hij was steeds zo zoals men hem nodig had – dapper, moedig, onverschrokken en uiteindelijk vertwijfeld. Toen hij in de inscenering van Claus Peymanns de »Hermannslag« van Kleist met de laatste kracht het zwaard hief, bestond er inderdaad nauwelijks twijfel: zijn tijd was afgelopen. En wat zou er gebeurd zijn, als Varus zou hebben gewonnen? – met ongewone vragen en antwoorden eindigde deze korte film de speurtocht naar de Varusslag in Kalkriese.

Over de tentoonstelling

De tentoonstelling presenteerde op 600 m2 meer dan 3000 archeologische vondsten, daaronder ook het glansstuk van de verzameling – het Romeinse masker van een gezichtshelm. Concept en omzetting werden door Intégral Concept, Paris; Jangled Nerves, Stuttgart, Media Content Hamburg, Art Studio Babelsberg, Potsdam; Médicis, Lyon; Peter Gerdes, Leer; en alle medewerkers van de »VARUSSLAG in het land van Osnabrück – Museum en Park Kalkriese GmbH« uitgevoerd. De cursief gedrukte teksten werden van de tentoonstelling overgenomen.

2005 ontving de »VARUSSLAG in het land van Osnabrück – Museum en Park Kalkriese GmbH « de European Union Prize for Cultural Heritage in de categorie archeologische sites, de »Nobelprijs voor de monumentenzorg«. De prijs waardeerde de vermenging van wetenschap, architectuur, landschap, museale presentatie en populaire bemiddeling. »Voor de didactische en innovatieve interpretatie van een antiek slagveld, dat beslissend was voor het verloop van de Europese geschiedenis en voor het behoud en de onsleuteling van zijn minimalistische sporen door een interdisciplinair wetenschappelijk onderzoek.« – zo formuleerde Europa Nostra in verkorte vorm de Laudatio voor de European Heritage Award 2005.