2000 jaar Varusslag – terugblik

Wat gebeurde er rond Christi geboorte?

In 9 n. Chr. waren grote delen van Germanië door de Romeinen bezet. Twee decennia’s lang waren de Romeinen ondanks de wederkerende militaire gevechtshandelingen en terugtochten steeds verder in het noorden en oosten van Middeneuropa voorgedrongen. Een groot deel van de Germaanse bevolking had vrijwillig vrede met Rome gesloten. Andere stammen werden onderworpen. Vanaf 4 n. Chr. stabiliseerde zich de situatie in Germanië. Publius Quinctilius Varus, in 7 n. Chr. door keizer Augustus tot stadhouder benoemd, bereidde de overgang van Germanië in een Romeinse provincie voor. De militaire en bestuurstechnische vakman voerde onder andere het Romeinse rechts- en tribuutsysteem in.

Geruime tijd bleef het tussen de Eems en Elbe rustig. Tot de gedenkwaardige dagen in de herfst van het jaar 9. De Romeinse stadhouder Publius Quinctilius Varus was met zijn drie legioenen sterke leger uitgerukt. Eén van de doelen was het zomerkamp in het Wezergebied. In de herfst, ondertussen behoorlijk gedecimeerd door zieken, gesneuvelden en achtergebleven bewakingseenheden, begaf de strijdmacht zich op weg naar de veilige beschutting van het versterkte winterkamp aan de Rijn. Toch zouden de meeste legionairs het kamp nooit bereiken. Varus sloeg waarschuwingen over de tegenstand van de Germaanse bevolking in de wind. Gold Arminius, de zoon van de Cheruskische vorst Segimer, als Rome vriendelijk gezind: De jonge Germaanse krijger, in Rome opgevoed, was officier bij de ruiterij en burger van Rome.

Varus volgde de roep naar bijstand in de strijd tegen opstandige Germanen – en liep zo in de val van de antiromeinse coalitie. Germaanse krijgers overvielen de verraste Romeinen vanuit een hinderlaag. Ze attaqueerden steeds weer de kilometerlange trage optocht bestaande uit ruiters, legionairs, verzorgingseenheden, wagens, wapens en trekdieren. In de vlakte van Kalkriese vielen Germaanse krijgers eveneens aan. Vanuit de hinderlaag van een langs dit knelpunt tussen het heuvelland en het grote veengebied opgeworpen wal vielen zij steeds weer de flanken van het Romeinse leger aan. De tegenstand van de in de strijd ervaren Romeinen bleef in het onbekende, ontoegankelijke terrein verstrekkend zonder uitwerking. Aan het formeren van strategische gevechtsformaties waarmee de goed gedisciplineerde Romeinen zo vaak zegevierend bleven, was in de dichte Germaanse bossen niet te denken. Drie dagen en nachten duurde het afslachten.

Regen, storm en gevechten hadden de Romeinse troepen in de pan gehakt. Duizende Romeinse soldaten stierven op het slagveld. Hoeveel Germanen de strijd met hun leven moesten betalen, is niet bekend. De overlevende Romeinen zochten hun heil in de vlucht, ze gaven zich over aan de vijand of begingen zelfmoord. Zo ook hun aanvoerder Varus die zich volgens de overlevering in het aangezicht van de smadelijke nederlaag in zijn zwaard had gestort. Als keizer Augustus in Rome van het verlies van zijn drie legioenen vernam, zou hij vertwijfeld hebben uitgeroepen: »Varus, geef mij mijn legioenen terug.«
 

De gevolgen

De smaad van de vernietigende nederlaag in het jaar 9 n. Chr. probeerden de Romeinen nog enige tijd lang van zich af te schuddden. Hun veldheer Germanicus trok met een groot deel van de Romeinse strijdkrachten op, bereikte in de jaren 15/16 n. Chr. volgens de Romeinse geschiedkundigen ook de plaats van de Varusslag en begroeven daar de stoffelijke resten van de doden. Ook hij kon het vrije Germanië niet onderwerpen. Spoedig daarop staakten de Romeinen hun pogingen, de Germaanse gebieden tussen Eems, Lippe en Elbe in het imperium in te lijven. Achteraf beschouwd, was de Varusslag een markant keerpunt in de geschiedenis van Europa.

De legioenen van Varus delfden het onderspit – de gevolgen van deze vernietigende nederlaag laten zich tot in de huidige tijd vervolgen. Enkele facetten: Veel steden, straten en handelswegen stammen uit de Romeinse tijd, staatsgrenzen oriënteren zich tot op vandaag naar de structuur van het Romeinse Imperium. De kunst van talrijke Romeinse gebouwen verbaast vandaag nog. De Romeinen brachten munten als betalingsmiddel in omloop en voerden de waardering van goud en zilver in; de Germaanse bevolking was tot dan toe gewend, overwegend met gebruiksgoederen te ruilen of met bernsteen te betalen. De erfenis van Rome heeft het rechts- en staatswezen van het huidige Europa in belangrijke mate bepaald. Met de Romeinen kwamen ook de Latijnse schrift en de Latijnse taal in de bezette gebieden. Het Latijn beïnvloedde vooral de moderne romaanse talen. Het bleef tot in de nieuwe tijd de taal van de intellectuelen, van de wetenschap – men denke aan de medicijnen – en de kerk.

Ook de geschriften van Tacitus waren in het Latijn geschreven. De jaarboeken van de Romeinse geschiedschrijvers, die tot in de 16e eeuw waren verdwenen, stellen de Cherusk en Romeinse ruiterofficier Arminius voor als de »bevrijder van Germanië«. Als één van de eerst gedrukte boeken waren de annalen voor een brede bevolkingslaag toegankelijk. De figuur van de dappere krijger, die de Romeinen in de Varusslag versloeg, fascineerde de mensen. Arminius – of Hermann, zoals Maarten Luther hem zou hebben genoemd, wordt een mythus en ontwikkelt zich vooral in de 19e eeuw tot een nationale overdreven symboolfiguur van de Duitsers, die op zoek waren naar een nationale identiteit.

De verheerlijking van Arminius werd door de geschiedenis achterhaald. Twee wereldoorlogen die alle voorstellingen over het tot dan toe ingezette geweld verre overtrof, de gruweldaden van het nationaalsocialisme en de deling van Duitsland stelden de wereld op z’n kop. Martiale heldenfiguren passen volgens zulke ervaringen niet meer in deze tijd.

In plaats daarvan weer Rome: De Romeinse Verdragen vormen de basis van de huidige Europese Unie, de bondsrepubliek Duitsland groeit erin op en is tegenwoordig een belangrijke partner in het verenigde Europa. Met de hereniging van de beide Duitse staten lukt het kunststuk van een vreedzame revolutie. En met een gnuiven is op te merken dat de Romeinse techniek van de vloerverwarming en de beenbekleding-praktijk van de Germanen tegenwoordig in grote delen van de wereld door de mensen worden gebruikt.

De plaats

Lange tijd hield de nevel van de geschiedenis de kennis over de Varusslag verborgen. In het begin van de 16e eeuw werden de geschriften van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus herontdekt, die van Rome via omwegen in Corvey terrecht waren gekomen. Tacitus’ beschrijving van de mars van Germanicus naar de vaag »in de buurt van het Teutoburger Woud« gelocaliseerde plaats van de vernietigende nederlaag bood genoeg stof voor spannende speculaties over het strijdtoneel van de Varusslag vooral in de 18e en 19e eeuw. Op meer dan 700 plaatsen zou het gebeuren kunnen hebben plaatsgevonden. De eeuwenlang rondom het huidige Kalkriese gevonden Romeinse gouden en zilveren munten overtuigden tegen het einde van de 19e eeuw de historicus Theodor Mommsen: Kalkriese is de plaats van de Varusslag.

1987 volgde de Britise amateurarcheoloog Major Anthony Clunn in samenwerking met de stad- en districtsarcheologie van Osnabrück en hun toenmalige leider prof. dr. Wolfgang Schlüter de indicaties over de Varusslag. Clunn vond talrijke Romeinse zilveren munten en uiteindelijk drie looden catapultprojectielen, de eerste wapens, de eerste bewijzen van de aanwezigheid van Romeinse soldaten.

Twee jaar later begonnen de archeologische opgravingen. Stukje voor beetje brachten wetenschappers licht in de geschiedenis. Vooral het areaal van het huidige park bij het museum Kalkriese gaf opmerkelijke vondsten prijs: Munten, wapens, delen van de militaire uitrusting en restanten van Romeinse gebruiksvoorwerpen. En een roestklomp die het ijzeren en vroeger met zilver beslagen masker van een Romeinse ruiterhelm bleek te zijn. Een 400 meter lange, kunstmatig opgerichte wal is tot op vandaag in de bodem aan te tonen. Ook menselijke en dierlijke botten getuigen van de hevige gevechten in de antieke tijd. Kuilen met botten, die wijzen op sporen van geweld en meerdere jaren boven de grond lagen, zijn voor de wetenschap een aanwijzing dat eerst jaren na de slag de stoffelijke overschotten van de slachtoffers werden begraven. Dit bericht Tacitus over de Romeinse veldheer Germanicus en zijn troepen.

Met de opgravingen kwam ook de publieke belangstelling op: In het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw werd de geschiedenis van deze plaats voor de bezoekers door een eerste informatiecentrum toegankelijk gemaakt. In 2000 wordt het huidige park en in 2002 het museum   een ondertussen meermaals prijsgekroond gebouw van de Zwitserse architecten Annette Gigon en Mike Guyer   geopend. Architectuur, tentoonstellingen en de vormgeving van het park bieden de bezoekers veelvuldige mogelijkheden, zich met het historische gebeuren bezig te houden. Rondleidingen, museumpedagogische aanbiedingen, bijzondere tentoonstellingen of manifestaties geven een aanschouwelijk en getrouw beeld van de geschiedenis van de Varusslag, van de Romeinen en Germanen en bieden inzicht in het onderzoek van het antieke slagveld van Kalkriese.