Font size

De Varusslag

9 n. Chr. speelde zich in Germanië een militaire tragedie af. Drie Romeinse legioenen, aangevoerd door Publius Quintilius Varus, raakten in een hinderlaag. De slag duurde volgens oude bronnen enkele dagen en verspreidde zich over meerdere plaatsen. Veel legionairs sneuvelden, een aantal werden gevangen genomen, slechts een enkeling ontkwam. Publius Quintilius Varus beroofde zichzelf van het leven.

De exacte achtergrond van deze gebeurtenissen zijn nog altijd omstreden. Verschillende historische bronnen verschaffen gedetailleerde, maar ook tegenstrijdige informatie. Echter, samen met het stijgend aantal archeologische inzichten is het tegenwoordig mogelijk om een opvallend nauwkeurig beeld van de Romeinse machtspolitiek in Germanië, de regio tussen de Rijn, de Main en de Donau, te schetsen: vanaf 12 v. Chr. waren de Romeinen in Germanië aanwezig en in de loop der jaren ontstonden er langs de Lippe grote en representatieve basissen. In het Hessische Waldgirmes werd vanaf 3 v. Chr. de bouw van een Romeinse stad op touw gezet.

Rond 7 n. Chr. beschouwde men de verovering van Germanië als beëindigd en werd er, zoals dat in elke Romeinse provincie gebruikelijk was, een stadhouder ingezet: Publius Quintilius Varus. De 54-jarige Varus was een vertrouweling van de keizer en had als proconsul van de provincie Africa, later van Syria, bewezen dat hij niet alleen een veredelde diplomaat en strateeg was, maar ook nog eens van aanpakken wist.

In Germanië ontmoette Varus waarschijnlijk de Cherusk Arminius. Over hem is maar weinig bekend. Vermoedelijk werd hij rond 19 v. Chr. als zoon van de Cheruskenvorst Segimer geboren en veel wijst erop dat hij zijn jeugd in Rome heeft doorgebracht, daar een militaire opleiding heeft genoten en aan de krijgstochten in Pannonië heeft deelnomen – zeker is dit echter niet. Feit is wel, dat Arminius in 4 n. Chr. het Romeinse burgerrecht verkreeg, tot ridder werd geslagen, een Cherusken hulptroep aanvoerde en aan een Romeinse krijgstocht heeft deelgenomen. Wanneer hij naar Germanië is teruggekeerd is onbekend. Toch heeft hij vrij snel het vertrouwen van Varus voor zich weten te winnen, om hem vervolgens in een hinderlaag te kunnen lokken.

»Toen Quintilius Varus de macht in Germanië overnam, trachtte hij hen in een snel tempo te veranderen. Toen hij naast het uitvaardigen van bevelen aan hen, ook geld van hen vorderde, was hun geduld op« (Dio 56, 18, 1).

De betrouwbaarste omschrijving van de Varusslag is afkomstig van de Griekse geschiedschrijver Cassius Dio. Volgens hem bevond Varus zich in de herfst van 9 n. Chr. met zijn troepen op weg naar het winterkwartier. De Cherusk Segestes, een trouwe bondgenoot van de Romeinen en Arminius’ schoonvader, had Varus gewaarschuwd voor een samenzwering. Toch kreeg hij geen argwaan toen hij deze boodschap over een opstand hoorde en Arminius afscheid nam om versterking te halen. Arminius kende de sterke en zwakke punten van het Romeinse leger. Zo vermeed hij een open veldslag en lokte hij het 17de, 18de, en 19de legioen in een hinderlaag. Volgens Cassius Dio voltrok de slag zich binnen een aantal dagen op verschillende plekken en werden de drie legioenen vrijwel volledig overmeesterd.

»Quintilius Varus, geef mij de legioenen terug!« (Sueton 23, 2) zou Augustus hebben uitgeroepen na het verkrijgen van de verschrikkelijke boodschap over de nederlaag. Weliswaar was dit na twee decennia van militaire bezetting in Germanië een onverwachte tegenslag, maar natuurlijk geen ondergang. Rome was verslagen, maar nog lang niet veroverd en nog geen jaar later waren de Romeinse troepen weer ter plaatse.

In 14 n. Chr. kreeg Germanicus, de geadopteerde zoon van keizer Tiberius, de opdracht wraak te nemen op deze nederlaag en Germanië vooralsnog te veroveren. Echter, twee jaar later zette Tiberius er een streep onder. »Er waren genoeg successen, ook genoeg tegenslagen… Men kan nu de Cherusken en de andere rebelse troepen aan hun eigen twisten overlaten. De wraak vanuit Rome is genoeg geweest. « (Tacitus Ann. II, 26, 2) – schreef hij en beval Germanicus terug naar Rome te keren en de troepen naar de Rijn. Zij beslissing was omstreden. Hiermee zou Tiberius zijn gelijk krijgen. Na rivaliteiten binnen de Germaanse troepen werd Arminius in 21 n. Chr. door stamgenoten vermoord.